eğitim öğretim ile ilgili belgeler > konu anlatımlı dersler > Türkçe dersi ile ilgili konu anlatımlar > kelime türleri, sözcük türleri ile ilgili konu anlatımlar

GEÇİŞSİZ FİİLLER, GEÇİŞSİZ EYLEMLER, ÖZELLİKLERİ (1) (TÜRKÇE DERSİ KONU ANLATIM)

 

Nesne almayan eylemler, geçişsizdir.

 

Örnek:

 

Bütün gün tembel tembel oturduk. (Neyi, kimi oturduk? Nesne almaz.)

                                         Yüklem

 

Yağmur bütün gece durmadan yağdı. (Neyi yağdı? Nesne almaz.)

                                                Yüklem

 

Soğuktan hepimiz üşümüştük. (Neyi üşümüştük? Nesne almaz.)

                               Yüklem

 

UYARI: Kimi eylemler, cümledeki kullanıma (bilgi yelpazesi.net) göre geçişlilik veya geçişsizlik özelliği gösterir.

 

Örnek:

 

Bütün gün, çarşıda gezdik. (geçişsiz)

 

Turistler, şehirdeki müzeleri gezdiler. (geçişli)

 

Karışık Örnekler:

 

Ahmet denizde yüzüyor.

 

Babam uyuyor, annem kanepede oturuyordu.

 

Kelebek yere düştü.

 

Ağaçlar yakında yeşerecek.

 

Fırtına üç gün sürdü.

 

Son günlerde biraz durgunlaştı.

 

Fırtına, üç gün sürdü.

 

Karlarda geziyoruz.

 

Bütün gün yattı artık kalksın.

 

Çocuk erkenden uyudu.

 

Bu söze sınıftakilerin hepsi gülmüştü.

 

Ağaçların yaprakları sarardı.

 

İki saat kadar dinlendiler.

 

Haberi alınca çok üzüldük.

 

Eve dönünce, yorgunluktan, uzandığım yerde uyuyakalmıştım. 

 

FİİLDE ÇATI (ÖZET ANLATIM)

 

Cümlede, eylemin nesne alabilip alamamasına ya da öznenin, eylemde bildirilen işle ilgili olarak gösterdiği özelliğe eylem çatısı denir. Dolayısıyla, yüklemi eylem olmayan cümlelerde çatı aranmaz.

 

Eylemler çatısı bakımından iki grupta incelenir:

 

A. NESNESİNE GÖRE FİİLLER

 

1. Geçişli Fiil

 

2. Geçişsiz Fiil

 

 

B. ÖZNESİNE GÖRE FİİLLER

 

1. Etken Fiil

 

2. Edilgen Fiil

 

3. Dönüşlü Fiil

 

4. İşteş Fiil

 

 

A. NESNESİNE GÖRE FİİLLER

 

1. Geçişli Fiil

 

Nesnesi olan ya da nesne alabilen eylemlere “geçişli eylem” denir. Nesneyi, yükleme sorduğumuz “neyi, kimi, ne” sorularıyla bulduğumuz için, bu sorulara cevap veren eylemler geçişlidir.

 

Ben bu kitabı geçen yaz okumuştum.

Askerdeki arkadaşıma mektup yazdım.

 

Bu cümlelerde “okumuştum” eylemi “bu kitabı” nesnesini, “yazdım” eylemi “mektup” nesnesini aldığından geçişli bir eylemdir.

 

Aşağıdaki cümlelerde fiiler, koyu renkle belirtilen nesneleri aldığı için geçişlidir.

 

Topladığı çiçekleri vazoya yerleştirdi.

Babam, pazar sabahları gazete alırdı.

Diploma törenine kuzenini de davet etti.

Öğretmenimiz derste bize fıkra anlatırdı.

 

Uyarı: Geçişli eyleme sahip olan cümlelerde kimi zaman nesne bulunmaz. Bu eylemler nesne almasalar da geçişlidir. Önemli olan, o eylemin nesne alabilmesidir.

 

Öğretmen çok güzel anlattı.

Öğretmen konuyu çok güzel anlattı.

 

Bu cümlede nesne bulunmamasına rağmen, istenirse cümleye nesne getirilebildiği için “anlatmak” eylemi geçişlidir.

 

 

2. Geçişsiz Fiil

 

Nesne alamayan eylemlerdir. Geçişsiz eylemler, “neyi, kimi, ne” sorularına cevap veremez. Geçişsiz eylemlerin yüklem olduğu cümlelere dışarıdan herhangi bir nesne getirilemez.

 

Onun anlattığı fıkraya hepimiz güldük.

Babamla hafta sonları balık tutmaya gideriz.

 

Bu cümlelerde yüklem olan “güldük” ve “gideriz” eylemleri nesne alamadığı için, geçişsiz bir eylemdir.

 

Aşağıdaki cümlelerde geçen fiiller, nesne alamadıkları için geçişsizdir.

 

Dün gece televizyondaki film çok geç başladı.

Küçük kardeşim bugün erkenden uyandı.

Geleceğe her zaman umutla baktık.

Okul sonrası annesine ev işlerinde yardım ediyordu.

 

Püf Noktası (Nasıl Anlarız): Nesneyi bulmak için yükleme sorduğumuz “neyi, kimi, ne” sorularına “onu” sözcüğünü ortak bir cevap olarak verebiliriz. Cümleyi “onu” sözcüğü ile birlikte okuyarak cümledeki eylemin geçişli olup olmadığını kolayca anlayabiliriz.

 

Sabahtan beri burada (onu) bekliyorum.

Balonu uçan çocuk bir süre (onu) ağladı.

Bu cümlelerde nesne yoktur. Cümlelere “onu” sözcüğünü getirdiğimizde “beklemek” eyleminin geçişli, “ağlamak” eyleminin geçişsiz olduğunu görürüz.

 

 

Dikkat: Türkçede bazı eylemler yeni anlamlar kazanarak hem geçişli, hem geçişsiz olarak kullanılabilmektedir. Bir cümledeki eylemin geçişli olup olmadığı sorulduğunda sadece eylemi değil, cümleyi bütünüyle okumak gerekir.

 

Bütün gün çarşıda boş boş gezmiş. (geçişsiz)

Sınıfça ilçemizdeki müzeyi gezdik. (geçişli)

Arkadaşım az önce buradan geçti. (geçişsiz)

Afrikalı atlet sporcuların hepsini geçti. (geçişli)

 

 

Uyarı: Geçişsiz iken “-r, -t, -tır” eklerinden uygun olanını alarak geçişli hale gelen eylemlere oldurgan eylem denir.

 

Komik hareketleriyle hepimizi güldürdü.

 

Daha önce kullandığımız geçişsiz “gülmek” eylemine “-dür” eki getirilerek geçişli “güldürmek” eylemi elde edilmiştir. Aşağıdaki örneklerde geçişli ve geçişsiz eylemler bir arada verilmiştir.

 

Geçişsiz Eylem           Oldurgan Eylem

dolmak                         dol – dur – mak

ağlamak                       ağla -t – mak

düşmek                        düş – ür – mek

 

Uyarı: Geçişli iken “-r, -t, -tır” eklerinden uygun olanını alarak tekrar geçişli yapılan eylemlere ettirgen eylem denir. Bu fiillerde işi, bir başkasına yaptırma anlamı vardır.

 

Yaşlı kadın askerdeki oğluna mektup yazdırdı.

 

Daha önce kullandığımız geçişli “yazmak” eylemine “-dır” eki getirilerek yine geçişli “yazdırmak” eylemi elde edilmiştir. Aşağıda, geçişliyken “-r, -t, -tır” eklerinden biriyle geçişlilik derecesi artırılıp ettirgen yapılmış eylemler verilmiştir.

 

Geçişli Eylem             Ettirgen Eylem

açmak                         aç – tır – mak

okudu                          oku -t -tu

duymak                       duy – ur – mak

 

 

B. ÖZNESİNE GÖRE FİİLLER

 

Türkçede eylemler, öznenin eylemle ilgili olarak gösterdiği özelliğe göre dörde ayrılır.

 

1. Etken Fiil

 

Yüklemde belirtilen eylemi, öznenin kendisi yapıyorsa bu tür eylemlere “etken eylem”, özneye de “gerçek özne” denir.

 

Çocuk, yaramazlık yapan küçük kardeşini dövdü.

 

Bu cümlede “dövmek” eylemi etkendir; çünkü “dövme” işini doğrudan özne (çocuk) gerçekleştirmektedir.

 

Aşağıdaki cümlelerde eylemler, koyu renkle gösterilen özneler tarafından doğrudan yapıldığı için etken çatılıdır.

 

Babam, evimize yeni mobilyalar almış.

Bulutlar, ağır ağır geçti üzerimizden.

Dün gece aniden kar yağdı.

İhtiyar, deniz kenarında gemileri seyrediyordu.

Kuşlar, gün batmadan yuvalarına dönüyordu.

Ünlü şair, daha çok, aşk şiirleri yazıyormuş.

Öğretmenimiz, derste güzel şiirler okurdu.

 

 

Uyarı: Cümlede, gizli özne, yüklemde bildirilen işi doğrudan kendisi yaptığından aynı zamanda gerçek öznedir.

 

Ödevlerini bir an önce yapmalısın. (sen)

 

Bu cümlenin yüklemi, gizli özne olan “sen” sözcüğüdür. Eylem özne tarafından yapıldığı için, “yapmak” eylemi etkendir.

 

 

2. Edilgen Fiil

 

Edilgen eylemin yüklem olduğu cümlelerde özne, yüklemde bildirilen işi yapmaz; başkasının yaptığı işten etkilenir.

 

Edilgen eylem, “-n” ve “-l” ekiyle türetilir ve cümleye “başkası tarafından yapılma” anlamı katar. Edilgen eylemin yüklem olduğu cümlede özne “sözde özne” olarak adlandırılır.

 

Küçük kardeş, yaramazlık yaptığı için dövüldü. (Başkası Tarafından Dövüldü)

 

Bu cümlede yükleme “Dövülen kim?” sorusunu sorarsak öznenin “küçük kardeş” olduğunu görürüz. Ancak “-I” ekini alan “dövüldü” eylemi, özne tarafından değil, başkası tarafından yapılmıştır. Yani (bilgi yelpazesi.net) burada özne, işi yapan öğe değil; başkasının yaptığı işten etkilenen öğe durumundadır. Dolayısıyla burada gerçek özne değil, “sözde özne” vardır.

 

Aşağıdaki cümleleri incelediğimizde, eylemlerin başkaları tarafından yapıldığını, dolayısıyla bu eylemlerin edilgen çatılı olduğunu görüyoruz.

 

Sınıfımıza yeni bir başkan seçildi.

Okulumuza yeni bilgisayarlar alınmış.

Bayram öncesi caddeler güzelce temizlendi.

Kasabamıza yeni parklar yapılacak.

Sınavda birinci olan öğrenci ödüllendirildi.

Sınavı bitirmeden çıkmamamız gerektiği söylendi.

Bu yazarımızın yapıtları dili yalın olduğu için çok okunur.

Cadde ve sokaklar bayraklarla süslendi.

 

 

Uyarı: Edilgen çatılı cümlelerde işi yapan, cümle içinde geçse bile eylem yine “edilgen”dir.

 

Suçlu, polis tarafından Bursa’da yakalandı.

 

Bu cümlede, “yakalanma” işinin “polis tarafından” yapıldığı görülüyor. Ancak yükleme sorulan “Yakalanan kim?” sorusuyla,”suçlu” sözcüğünün özne olduğunu görürüz. Dolayısıyla “yakalandı” eylemi, “-n” ekini alıp “başkası tarafından yapılma” anlamı taşıdığı için edilgen bir eylemdir.

 

 

3. Dönüşlü Fiil

 

Özne, yüklemde belirtilen eylemi hem yapıyor hem de yaptığı bu eylemden etkileniyorsa bu tür eylemlere “dönüşlü eylem” denir.

 

Dönüşlü eylemler de edilgen fiiller gibi “-I” ve “-n” ekiyle türetilir. Dönüşlü eylemin yüklem olduğu cümlede “kendi kendine yapma” anlamı vardır. Dönüşlü fiillerde özne gerçek öznedir.

 

Çocuk, yaptığı hata nedeniyle dövündü. (Kendi Kendine)

 

Bu cümlede öznenin (çocuk) “dövünme” işini kendisinin yaptığını ve bu işten yine kendisinin etkilendiğini görüyoruz. Dolayısıyla cümlenin yüklemi dönüşlü bir eylemdir.

 

Aşağıdaki cümlelerin yüklemlerini incelediğimizde, öznelerin, yüklemde bildirilen işi “kendi kendilerine yaptıklarını ve yaptıkları işten yine kendilerinin etkilendiklerini” görüyoruz.

 

Sınavı kazandığımı duyunca çok sevindim.

Babam, uzun yıllar çalıştığı işyerinden ayrıldı.

Sarsıntıyı duyunca hemen telefona sarıldı.

Prova saati yaklaşınca elbiselerini giyindi.

Dedesi her zaman madalyasıyla övünürdü.

 

 

Uyarı: Edilgen eylem ve dönüşlü eylem; aynı eklerle oluşturulduğundan karıştırılabilir. Edilgen çatılı eylemlerin öznesi sözde öznedir, yani eylemi gerçekleştiren belli değildir. Dönüşlü fiillerin öznesi ise gerçek öznedir, yani eylemi gerçekleştiren öznenin kendisidir.

 

Onu aramadığım için bana kırılmış.

 

Bu cümlede “kırılma” eylemini öznenin kendisi yapmış, yaptığı işten de kendisi etkilenmiştir. Yani yüklem dönüşlü bir eylemdir.

 

Öğrenciler bahçedeyken sınıfın camı kırılmış.

 

Bu cümlede bildirilen “kırılma” eylemini öznenin kendisi değil, bir başkası yapmıştır. Dolayısıyla eylem edilgen çatılıdır.

 

 

4. İşteş Fiil

 

Yapılması için birden fazla öznenin gerektiği eylemlerdir, işteş çatılı eylemler “” ekini alır.

 

Bazı fiiller ise kök olarak “” ile bitmiştir ve işteş özellik gösterir.

 

Çocuk, arkadaşıyla yok yere dövüştü.

 

Bu cümlede “dövüştü” eylemi, “-ş” ekini aldığı ve birden fazla kişi tarafından yapılmayı gerektirdiği için işteş bir eylemdir, işteş eylemlerde özne tekil bile olsa yüklemde bildirilen iş, birden fazla kişiyi gerektirir.

 

İşteş eylemler, öznelerin işi yapma durumuna göre ikiye ayrılır:

 

a. Karşılıklı İşteş Fiil:

 

Özneleri bir işi karşılıklı olarak yapan işteş eylemlerdir.

 

Ünlü yazarla geçen yıl bir kitap fuarında tanıştık.

 

Bu cümlede iki kişinin karşılıklı olarak birbirini tanıması anlatıldığı için “tanışmak” eylemi karşılıklı işteş bir eylemdir.

 

Aşağıdaki cümlelerin yüklemleri, karşılıklı işteş eylemlerdir.

 

Toplantıda yeni projeyi uzun uzun tartıştık.

Onunla en son geçen ay görüşmüştüm.

Yurtdışındaki arkadaşımla birkaç yıl mektuplaştık.

Yıllar sonra gördüğüm arkadaşımla hasretle kucaklaştık.

Kazandığımız parayı akşamüstü paylaştık.

 

Uyarı: Bazı eylemlerde “-ş” eki kalıplaştığı için sözcükten ayrılmaz. Gerçekleştirilmesi için birden fazla kişi gerektiren yani anlamca işteşlik taşıyan bu eylemler de işteş eylemdir.

 

İki dargın arkadaş bu bayramda barıştı.

Gençliğinde okul takımında güreşirmiş.

 

b. Birlikte İşteş Fiil:

 

Aynı işi hep birlikte yapma anlamı taşıyan işteş eylemlerdir.

 

Öğretmenin anlattığı fıkraya bütün sınıf gülüştü.

 

Bu cümlede, eylem, bir işi karşılıklı olarak yapma değil; hep birlikte yapma anlamı taşıdığı için “gülüşmek” eylemi birlikte işteş bir eylemdir.

 

Aşağıdaki cümlelerin yüklemleri, birlikte işteş eylemdir.

 

Park görevlisini gören çocuklar sağa sola kaçıştı.

Yırtıcı kuşlar köyümüzün üzerinde uçuşuyordu.

Çocuklar heyecanla denize koşuştular.

Hepimiz küçücük bir odaya doluştuk.

Yolcular havalimanında bekleşiyordu.

Herkes yeni arabanın başına üşüştü.

 

 

Uyarı: Bazı eylemler, aldığı ek nedeniyle işteş gibi gözükse de tek başına yapılabildiğinden işteş değildir. Cümlede özne birden çok bile olsa, iş bir kişi tarafından gerçekleştirilebiliyorsa o eylem işteş değildir.

 

Yolcular trene zor yetişti.

 

Bu cümlede “yetişmek” eylemi, birden fazla özne almasına rağmen işteş değildir. Çünkü bu eylemde bildirilen iş, bir kişi tarafından da yapılabilir. Aşağıdaki cümlelerde eylemler, bir kişi tarafından da yapılabildiği için işteş çatılı değildir.

 

Yorucu bir günün sonunda dağa ulaştık.

Otobüsten iner inmez kalabalığa karıştı.

Aylarca bu sınav için çalıştı.

Uzun süre geçmesine rağmen buraya alışamadı.

 

 

FİİL ÇATISIYLA İLGİLİ CÜMLE İNCELEMELERİ

 

Çocukların boyları bu yıl çok uzamış.

Öznesine göre: Etken eylem

Nesnesine göre: Geçişsiz eylem

 

Onunla yarın buluşmak üzere sözleştik.

Öznesine göre: İşteş eylem

Nesnesine göre: Geçişsiz eylem

 

Dağın tepesine bir saat sonra çıkılacak.

Öznesine göre: Edilgen eylem

Nesnesine göre: Geçişsiz eylem

 

Bu zor günlerimde anılarıma tutundum.

Öznesine göre: Dönüşlü eylem

Nesnesine göre: Geçişsiz eylem

 


“TÜRKÇE DERSİ İLE İLGİLİ KONU ANLATIMLAR”
SAYFASINA GERİ DÖNMEK İÇİN

>>>TIKLAYIN<<<


“TÜRKÇE DERSİ İLE İLGİLİ TEST SORULARI, SORULAR”
SAYFASINI GÖRMEK İSTERSENİZ

>>>TIKLAYIN<<<


“TÜRKÇE DERSİ İLE İLGİLİ YAZILI SORULARI”
SAYFASINI GÖRMEK İSTERSENİZ

>>>TIKLAYIN<<<

Yorumlar (1)

.

>Yazan: kürsat
>Yorum:
abi bu site 10 numara yaa tam benlik herseyimi buluyorum eger siz bulamiyorsaniz bana mail atin nasil buluncani söyleyem .

>>>YORUM YAZ<<<

Adınız:
Yorumunuz: