eğitim öğretim ile ilgili belgeler > konu anlatımlı dersler > Türkçe dersi ile ilgili konu anlatımlar > kelime türleri, sözcük türleri ile ilgili konu anlatımlar

FİİL ÇEKİMİ, EYLEM ÇEKİMİ, ÖZELLİKLERİ (TÜRKÇE DERSİ KONU ANLATIM)

 

Eyleme getirilen çeşitli eklerle sağlanır.

 

Eylemde yeni bir eylem türetmezler.

 

Fiillere gelerek anlamlarını değiştirmeden kişi, zaman, istek veya şart bildiren eklerdir.

 

1. KİP EKLERİ

 

Fiillere değişik zaman ve anlam ilgileri katan eklerdir.

 

geç – i – yor       (şimdiki zaman kipi eki) 

geç – ecek           (gelecek zaman kipi eki)

geç – ti                (görülen geçmiş zaman kipi eki)

geç – miş             (öğrenilen geçmiş zaman kipi eki)

geç – er                (geniş zaman kipi eki)

geç – meli           (gereklilik kipi eki)

geç – se               (dilek-şart kipi eki)

geç – e – yim     (istek kipi eki)

 

 

2. KİŞİ (ŞAHIS) EKLERİ

 

Fiillere kip eklerinden sonra gelerek fiili kimin işlediğini gösteren eklerdir.

 

geldi -  m         gelmiş  – im             (1. tekil kişi eki)

geldi -  n          gelmiş  – sin            (2. tekil kişi eki)

geldi                gelmiş                        (3. tekil kişi eki)

geldi -  k          gelmiş  – iz              (1. çoğul kişi eki)

geldi -  niz       gelmiş  – siniz        (2. çoğul kişi eki)

geldi -  ler        gelmiş – ler             (3. çoğul kişi eki)

 

 

3. EK FİİL

 

Ekfiil ile birlikte kullanılan kip ekleri, fiillere geldiğinde birleşik zamanlı fiil oluşturur ve bu kullanımlarıyla fiil çekim eki olur.

 

Bil-i-r- di              (hikâye birleşik çekim)

Bi-i-r- miş            (rivayet birleşik çekim)

Bi-i-r-se                (şartlı birleşik çekim)

 

 

4. SORU EKİ

 

Fiillerin sonuna gelerek cümleye soru anlamı katar.

 

Yarın arkadaşlarla buluşalım mı?

 

Cümleye değişik anlam ilgileri katar.

 

Ben söyledim mi kötü söylerim. (zaman)

Kafaya koydun mu her şeyi yaparsın. (şart)

 

ÇEKİM EKLERİ (ÖZET OLARAK)

 

A) İSİM ÇEKİM EKLERİ:

 

1) Çokluk Eki:

 

İsimlerin sayı bakımından çokluğunu bildirirler.

 

Örnek: elmalar,çocuklar ,öğrenciler.

 

 

2) Hal Ekleri:

 

- i,-e,-den,-de ekleridir.

 

Örnek:

 

Kitabı ver (belirtme hali)

 

Yola bak (Yönelme hali)

 

Evden geliyorum (Çıkma hali)

 

Sende kaldı (Bulunma hali)

 

Uyarı: Çekim eki sıfat yaparsa yapım eki olur:

 

Örnek:

 

Sıradan insanlarla işim olmaz.(Sıfat yapmıştır ve bu yüzden yapım eki olmuştur)

 

Bunlar gözde çocuklardır.(Sıfat yapmıştır ve bu yüzden yapım eki olmuştur)

 

Sudan sebeplerle yanıma gelme (Sıfat yapmıştır ve bu yüzden yapım eki olmuştur)

 

 

3) İyelik ekleri:

 

Eklendiği isimlerin kime ait olduğunu ifade eder.

 

Örnek: Kitabım, kitabın, kitabı, kitabımız, kitabınız, kitapları…

 

Püf Noktası: İyelik eklerini, ismin başına “benim, onun, bizim, sizin, onların” zamirlerini getirerek bulabiliriz.

 

Örnek:

 

(Senin) kitabın

 

(Onun) kitabı

 

Kitabı eskimiş. (Onun) Kitabı eskimiş. (oldu öyleyse buradaki “-ı” eki iyelik ekidir.)

 

Kitabı düşürmüş. (Onun) Kitabı düşürmüş. [olmadı öyleyse buradaki “-ı” eki hal ekidir (Belirtme Durumu Eki).]

 

 

4) İlgi ekleri (Tamlama Ekleri):

 

“ın, in, un, ün” biçimindedir. Belirtili isim tamlaması kurar.

 

Örnek: kapı-n-ın kol-u , müdür-ün oda-sı

 

 

5) Eşitlik Eki:

 

“-ca,-ce” biçimindedir.

 

Örnek:

 

Sence bu doğru mu?

 

Çocukça davranma

 

 

6) Ek eylem Ekleri:

 

İsim soylu sözcükler yüklem yapma göreviyle kullanılan eklerdir.

 

Örnek: iyi-y-im, iyi-sin, iyi-dir, iyi-y-iz, iyi-siniz, iyi-dirler, iyi-y-miş, iyi-y-se

 

 

B)FİİL ÇEKİM EKLERİ

 

1)Zaman ekleri (Bildirme Kipleri):

 

Fiillerde hareketin yapıldığı zamanı bildirir.

 

Örnek:

 

gel-miş (Duyulan geçmiş zaman)

 

oku-du (görülen geçmiş zaman)

 

gid-i-yor (şimdiki zaman)

 

yat-acak (Gelecek geçmiş zaman)

 

al-ı-r (Geniş geçmiş zaman)

 

 

2)Dilek kipleri:

 

Fiillerde dilek, şart, istek, gereklilik… gibi anlamları karşılayabilmek için getirilen kip ekleridir.

 

Örnek:

 

Gider-se-m gelmem (Dilek-şart kipi)

 

Biraz daha oturayım (istek kipi)

 

Ders çalışalım (istek eki)

 

Artık git-meli-y-im (Gereklilik kipi)

 

Bunları da oku-sun (Emir eki)

 

Dışarı çıkın (Emir eki)

 

 

3)Şahıs Ekleri:

 

Fiildeki eylemi gerçekleştiren şahsı belirtmek için getirilen eklerdir. Fiillerde kip eklerinden (bilgi yelpazesi.net) sonra gelirler.

 

Örnek: Geliyor-um, çalışmalı-sın, yaptı- okusa-k , üzülür-üz koşacak-sınız yürüdü-ler

 

YAPIM EKLERİ (ÖZET ANLATIM)

 

İsim ve fiillerin kök veya gövdelerine gelerek onlardan başka isim ya da fiil türeten eklerdir.

 

Burada kök sözünü de açıklamakta fayda var.

 

Kök:

 

Yapım eki almamış kelimelere kök denir.

 

Bir sözcüğün anlamı ve yapısı bozulmadan parçalanamayan en küçük parçasıdır.

 

Köklerde yapım eki bulunmaz, ancak çekim eki bulunabilir.

 

Örnek:

 

"Ağaçlarımız" sözcüğünde "ağaç", sözcüğün, anlamlı ve parçalanamayan en küçük parçasıdır. "lar" çokluk ekidir; yani isim çekim ekidir. "-(ı)-mız" eki iyelik ekidir; yani isim çekim ekidir.  Öyleyse bu sözcük yapım eki almamıştır, kök hâlindedir.

 

 

Kökler iki türde bulunur:

 

İsim kökleri ve fiil kökleri.

 

"Baktı" sözcüğündeki kök "bak-" fiil kökü; "tuzluk" sözcüğünün kökü olan "tuz" isim köküdür. Sözcüğün köküyle, ek aldıktan sonraki şekli arasında mutlaka bir anlam ilgisi olmalıdır.

 

"Balıkçılık" kelimesinin ek ve köklerine "balık-çı-lık" şeklinde ayrılır. Yoksa "balık" kelimesi bölünüp de köküne "bal" denemez. Çünkü "bal" kelimesi ile "balık" kelimesi arasında anlamca bağlantı yoktur.

 

 

Gövde:

 

Sözcüğün yapım eki aldıktan sonraki durumuna gövde denir.

 

Bir sözcük birden çok yapım eki alabilir.

 

İlk yapım eki köke diğerleri gövdeye eklenir.

 

 

Çekim Ekiyle Yapım Ekinin Farkları:

 

Çekim ekleri eklendiği sözcüğün anlamında bir değişiklik yapmaz; yapım ekleri ise anlamı, köke bağlı olmak şartıyla, değiştirir.

 

Örnek: "Kitabı aradım." cümlesindeki "kitap sözcüğü "sayfalardan oluşan ve okunan nesne" anlamındadır. "-i" hâl ekini alarak "kitabı" şekline geldiğinde de anlamı değişmemektedir.

 

"Kitapçı aradım." cümlesinde ise "sayfalardan oluşan ve okunan nesne" olan "kitap" sözcüğü "-cı" yapım ekini alarak bu anlamını yitirmiş, "kitap satılan yer" anlamına gelmiştir. Yani "kitap"la bir anlam ilgisi vardır; ama yeni bir sözcük oluşmuştur.

 

 

Çekim ekleri bir sözcüğe yapım ekinden sonra eklenir. Yani önce yapım ekleri, sonra çekim ekleri gelir. İstisnaları olsa da bu genel bir kuraldır.

 

Yapım Ekleri Aşağıdaki Gibi Dörde Ayrılır:

 

1. İsimden İsim Yapan Ekler

 

İsim kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni isimler türeten eklerdir. Ancak bu sözcükler sıfat, zarf gibi görevlerde de kullanılabilir.

 

Örnek:

 

"Kira-lık ev vardır.

 

"Su-lu yemekleri çok sever."

 

"İş-siz insanlara yardım- oluyordu."

 

"Büyüyünce futbol-cu olacakmış"

 

"Sınıflara üç-er kişi alalım."

 

 

2. İsimden Fiil Yapan Ekler

 

İsim kök veya gövdelerine gelerek onlardan fiil türeten eklerdir.

 

Örnek:

 

"Bahçedeki çiçekleri su-la-dı."

 

"Hastamız nihayet düz-el-di."

 

"Arabanın çamurluğu eğri-l-di."

 

"Dudağın kan-a-mış."

 

"Çocuğunu görünce gözleri yaş-ar-dı."

 

"Kulağına ne fıs-ıl-dadı?"

 

"Bugün çok gec-ik-tin"

 

"Sonbaharda yapraklar sar-ar-ır."

 

 

3. Fiilden İsim Yapan Ekler

 

Fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan isim türeten eklerdir. Bunlar da cümlede sıfat, zarf görevlerinde (bilgi yelpazesi.net) kullanılabilir.

 

Örnek:

 

"Otobüs dur-ak-ları yenileniyor."

 

"Ders çalış-mak için istek gerekir."

 

"Asırlardır bir yığ-ın dertle uğraşıyoruz."

 

"Evrenin mayası sev-gi değil midir?"

 

"Senin alın-gan olduğunu unutmuşum."

 

"Dalgıçlar bat-an gemiyi arıyor."

 

"Oku-yucu eserin kalitesini bilir."

 

"Yaz-ı yaz-mak-ta ustalaşmıştı."

 

"Artık elektriklerde kes-inti olmayacak."

 

"Bu dağlar arsında geç-it var mı?"

 

 

4. Fiilden Fiil Yapan Ekler

 

Fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni fiiller türeten eklerdir.

 

Örnek:

 

"Masadan düşen vazo kır-ıl-dı."

 

"Kurşun sesiyle ortalık kar-ış-tı."

 

"İnşaatı iki yılda bit-ir-di."

 

"Küçük köpek, konuklara sal-dır-dı."

 

"Bakkaldan kendine gazete al-dır-t-tı."

 

"Bahçedeki çiçekleri kop-ar-mışlar."

 

"Savcı bütün dosyaları incele-t-ti."

 


“TÜRKÇE DERSİ İLE İLGİLİ KONU ANLATIMLAR”
SAYFASINA GERİ DÖNMEK İÇİN

>>>TIKLAYIN<<<


“TÜRKÇE DERSİ İLE İLGİLİ TEST SORULARI, SORULAR”
SAYFASINI GÖRMEK İSTERSENİZ

>>>TIKLAYIN<<<


“TÜRKÇE DERSİ İLE İLGİLİ YAZILI SORULARI”
SAYFASINI GÖRMEK İSTERSENİZ

>>>TIKLAYIN<<<

Yorumlar

....

9. **Yorum**
->Yorumu: şahane bir site burayı sevdimm 
->Yazan: Buse. Er 

8. **Yorum**
->Yorumu: SIZIN SAYENIZDE YÜKSEK BIR NOT ALDIM SIZE TESSEKÜR EDIYORUM...
->Yazan: sıla

7. **Yorum**
->Yorumu: valla bu site çok süper .Bu siteyi kuran herkimse Allah razi olsun tüm ödevlerimi bu siteden yapiyorum.saolun mugladan sevgiler...:).
->Yazan: kara48500..

6. **Yorum**
->Yorumu: çok güzel bir site. kurucularına çok teşekkür ederim başarılarınızın devamını dilerim.
->Yazan: Tuncay.

5. **Yorum**
->Yorumu: ilk defa böyle bi site buldum gerçekten çok beğendim yapanların eline sağlık. 
->Yazan: efe .

4. **Yorum**
->Yorumu: ya valla çok güzel bisi yapmışınız. Çok yararlı şeyler bunlar çok sagolun 
->Yazan: rabia..

3. **Yorum**
->Yorumu: Çok ii bilgiler var teşekkür ederim. Çok süper... Ya bu siteyi kurandan Allah razı olsun ..... süperrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrr. Çok iyiydi. isime yaradı. Her kimse bu sayfayı kurduğu için teşekkür ederim 
->Yazan: pınar..

2. **Yorum**
->Yorumu: çok güzel site canım ben hep her konuda bu siteyi kullanıyorum özellikle kullanıcı olmak zorunlu değil ve indirmek gerekmiyor
->Yazan: ESRA..

1. **Yorum**
->Yorumu: Burada muhteşem bilgiler var hepsi birbirinden güzel size de tavsiyeederim. 
->Yazan: Hasan Öğüt.

>>>YORUM YAZ<<<

Adınız:
Yorumunuz: